ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮਰਿਆਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਜੀਵਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ-ਕੁਰੈਸ਼ੀ

ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 12 ਜੁਲਾਈ (ਪੀ.ਟੀ.ਆਈ.)-‘ਮੈਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ,” ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 2012 ’ਚ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਐੱਸ.ਵਾਈ. ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਬਾਰੇ ਕਹੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ “ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ” ’ਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ ਅਤੇ “ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਆ ਦੇਵਾਂਗੇ।”ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ, “ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਆਈ: ਏ ਹੰਡ੍ਰੇਡ ਮੈਮੋਰੀਜ਼, ਨਾਟ ਏ ਮੈਮੋਇਰ” ’ਚ ਦਰਜ ਹੈ।ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ’ਚ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮਰਿਆਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਜੀਵਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਸਾਬਕਾ ਸੀ.ਈ.ਸੀ. ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਨਵਰੀ 2012 ’ਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ’ਚ ਇਕ ਚੋਣ ਦੌਰਾਨ, ਤਤਕਾਲੀ ਕਾਨੂੰਨ ਮੰਤਰੀ ਸਲਮਾਨ ਖੁਰਸ਼ੀਦ ਨੇ ਇਕ ਰੈਲੀ ’ਚ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਸੱਤਾ ’ਚ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਕੋਟਾ 4.5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 9 ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ।’ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਦਰਸ਼ ਚੋਣ ਜ਼ਾਬਤਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੋਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਐੱਮ.ਸੀ.ਸੀ. ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ’ਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸ਼ੈਲਫਾਂ ’ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।”ਅਸੀਂ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਮਨੂ ਸਿੰਘਵੀ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਲਈ ਅਤੇ ਅਰੁਣ ਜੇਤਲੀ ਨੇ ਭਾਜਪਾ ਲਈ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਰੈਸ਼ੀ, ਜੋ 30 ਜੁਲਾਈ, 2010 ਤੋਂ 10 ਜੂਨ, 2012 ਤੱਕ ਸੀ.ਈ.ਸੀ. ਰਹੇ, ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਆਖਰਕਾਰ, ਅਸੀਂ ਖੁਰਸ਼ੀਦ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਕੋਡ ਤਹਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੁਰਸ਼ੀਦ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਸਨ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ, ਕਾਂਗਰਸ ਅੰਦਰ ਇਹ ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਕਮਿਸ਼ਨ “ਹੰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਮਨਮਾਨੀ” ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਕਿਤਾਬ ’ਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਆਲੋਚਨਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਸਵੀਕਾਰਨਯੋਗ ਸਨ।” ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਲਾਨਾ ਈਦ ‘ਓਪਨ ਹਾਊਸ’ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਸਕੱਤਰ, ਹਰੀਸ਼ ਖਰੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।” ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਹਰੀਸ਼ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਕੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?’ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ‘ਹਾਂ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਆਰ.ਏ.ਐਕਸ. (ਪ੍ਰਤੀਬੰਧਿਤ ਪਹੁੰਚ ਐਕਸਚੇਂਜ) ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਵੱਜਿਆ। ‘ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।’ ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ’ਚ, ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਲਾਈਨ ’ਤੇ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ: ‘ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਜੀ, ਕੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਰ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ‘ਸਰ, ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੋ, ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਹੋਗੇ ਆ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਮ 7 ਵਜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ।” ਡਾ. ਸਿੰਘ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ’ਤੇ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚੀ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ’ਚ ਕਿਹਾ: ‘ਹਰੀਸ਼ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ।’ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ,” ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ “ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਾਣ” ਅਤੇ ਸਾਡੀ “ਨਰਮ ਸ਼ਕਤੀ” ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। “ਉਹ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ’ਚ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ‘ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਝਿੜਕਦਾ। ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਕਦੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫ਼ੋਨ ਚੁੱਕੋ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰੋ,’” ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।