ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਵਿਚੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਲੱਭਣ ਵਾਲਾ ਖੋਜੀ: ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ

ਦਸੰਬਰ, 1905 ਦੀ ਸਵੇਰ ਹੈ | ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਲੇਗ ਦਾ ਕਹਿਰ ਹੈ | ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਰਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ | ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਦਾ ਇਕੀ ਸਾਲਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਮੇਟ ਰਿਹਾ ਹੈ | ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਵਿਚ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਵਿਚ ਸਵਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ-ਜੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਬਜ਼ੁਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਕੌਣ ਸੰਭਾਲੇਗਾ? ਉਹ ਪ੍ਰੀਖਿਆ-ਹਾਲ ਦੀ ਥਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ | ਹੱਥ ਵਿਚ ਨੋਟਬੁੱਕ, ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਝੋਲਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੱਚ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ | ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ 'ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ' ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ |

ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਮਾਰਚ, 1884 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਝਬਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ-ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ-ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਬਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਨਾਂਅ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਥੇ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮਿ੍ਤ ਛਕਣ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂਅ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ | ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਪੋਲੀਓ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੱਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਸਰੀਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਦਿ੍ੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਉਦੇਸ਼ ਅੱਗੇ ਕਦੇ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣ ਸਕੀ |
ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜੀਏਟ ਸਕੂਲ, ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਕੂਲ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੇ | ਸੰਨ 1902 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਵਿਚ ਐੱਫ.ਐੱਸ ਸੀ. ਲਈ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ | ਵਿਸ਼ਾ ਭਾਵੇਂ ਵਿਗਿਆਨ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ | ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਉੱਤੇ ਪਕੜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਆਪ ਪੜ੍ਹ ਅਤੇ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ |
ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਥੀਆਂ-ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਵਾਸੂ, ਮਾਸਟਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਢੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਢੋਟੀਆਂ-ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਜੀਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ | ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਣ ਗਿਆ |
ਪਲੇਗ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਿਆ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਨਲਿਖਿਆ ਅਧਿਆਇ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ |
ਦਸੰਬਰ 1905 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਗੁਆਚ ਰਹੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਲੱਭਣ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ | ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਸੁਖਾਲੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਥਾਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ, ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਅਤੇ ਔਖੇ ਸਫ਼ਰਾਂ ਵਾਲੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਅਸਾਧਾਰਨ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੀ |
ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤੀਹ-ਚਾਲੀ ਮੀਲ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਰਖਦੇ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀ ਛਾਣਬੀਣ ਕੀਤੀ | ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਮੇਤ ਦੁਰਲੱਭ ਸਰੋਤ ਪੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਕਾਪੀਆਂ ਭਰ ਦਿੱਤੀਆਂ | ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਦਿਨ ਵਿਚ ਵੀਹ ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਸਨ |
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ-ਵਿਧੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ-ਪਹਿਲਾਂ ਗਵਾਹੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਓ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢੋ | ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜਦੋਂ “ਮੌਖਿਕ ਇਤਿਹਾਸ” ਨੂੰ ਅਜੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਖੋਜ-ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ | ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ ਸਨ |
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੱਭਣ ਦੀ ਲਗਨ ਵਿਚ ਉਹ ਹਾਜੀਆਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨਾਲ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਭੇਸ ਵਿਚ ਮੱਕੇ ਵੱਲ ਵੀ ਚੱਲ ਪਏ | ਬਗ਼ਦਾਦ ਵਿਚ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨਾ ਪਿਆ | ਇਹ ਘਟਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਡਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਮਿਸਾਲ ਹੈ |
ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਹਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਆਰਥਿਕ ਸਾਧਨ | ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਲਾਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿੱਖੀ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪੋਸਟਰ ਛਾਪੇ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵੀ ਕੀਤੀ | ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਅੱਖ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ |
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਿ੍ਤਾਂਤ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ, ਬੰਦਾ ਕੌਣ ਸੀ?, ਬੀਬੀ ਸਦਾ ਕੌਰ, ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਪੁਰਬ ਨਿਰਣੈ, ਕੇਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ, ਗੁਰ ਗਾਥਾ, ਚਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਅਤੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਮਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਰਚਨਾ ਕੱਤਕ ਕਿ ਵਿਸਾਖ ਹੈ | ਇਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਪੁਰਬ ਦੀ ਤਿਥੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਤੀਜਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਜਾਂ ਅਸਹਿਮਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਦੇਣ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਉੱਤੇ ਪਰਖਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਦਿਖਾਇਆ |
ਉਹ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅੰਮਿ੍ਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਪਰ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਅਰਥ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਨਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਖੋਜ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਤਰਕ ਸੱਚ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਪੂਰਕ ਮਾਰਗ ਸਨ |
22 ਦਸੰਬਰ, 1929 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ “ਸਿੱਖ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ” ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ | ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜ ਵਿਭਾਗ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਬਣੀ | ਪਰ ਅਗਸਤ 1930 ਵਿਚ ਮਲੇਰੀਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਮੂਨੀਆ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸਤੰਬਰ 1930 ਵਿਚ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ | 46 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਖੋਜ-ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਸਮੇਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ |
ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਪੰਜ ਸਬਕ
ਗੁਆਚ ਰਹੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੀਏ:ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨਾ ਵੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ |
ਹਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਤੱਥ ਨਾ ਮੰਨੀਏ: ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਏ.ਆਈ. ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸਰੋਤ, ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ |
ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਸਾਧਨਾ ਚੁਣੀਏ:ਸਦੀਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਲਾਈਕਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਲੰਮੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ |
ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਨਾ ਨਾ ਬਣਨ ਦੇਈਏ: ਸਰੀਰਕ ਅਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਵੀ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਡੋਲ੍ਹਾ ਨਾ ਸਕੀਆਂ |
ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਤਰਕ ਨੂੰ ਵੀ ਥਾਂ ਦੇਈਏ: ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਸਤਿਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ, ਪਰਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿਚ ਹੈ |
ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਬਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਮ ਦੀ ਸਿਆਹੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਿਹਨਤ, ਖੋਜ, ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ | ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਗਿਆਨ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਰਾਹਦਾਰੀ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ |