ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਨੀਵਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ, ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਬਣਦਾ ਹੈ | ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਦਲੀਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ | ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1850 ਈ. ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਨੰਦਪੁਰ ਕਲੌੜ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ (ਅਜੋਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਸ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ | ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਰਾਮ ਸੀ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਤੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਭੇਦਭਾਵ ਸਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਨਮ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਅਧਿਐਨ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਗਈ |
ਨੌਂ ਵਰਿ੍ਹਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਬਾਲਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤਿਉੜ ਵਿਖੇ ਸੰਤ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀਏ ਪਾਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲਗਭਗ ਛੇ ਸਾਲ ਰਹੇ | ਇਸ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਦਸ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਬਾਈ ਵਾਰਾਂ, ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ | ਨਾਲ ਹੀ ਉਰਦੂ, ਪੰਜਾਬੀ, ਪਿੰਗਲ, ਵਿਆਕਰਨ, ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ | ਅਗਲੇਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਉਹ ਸੰਤ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀਏ ਪਾਸ ਲਾਹੌਰ ਗਏ | ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਲੱਗੇ | ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਲੀਲਪੂਰਨ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ | ਵਿੱਦਿਆ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀਆ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਣੇ | ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ |
ਲਾਹੌਰ ਨਿਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ | ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੋੜ ਸੀ | ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ | ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ | ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ 12 ਜੂਨ 1886 ਈ. ਨੂੰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ 'ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ' ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ |
ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਸੀ | ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਸੰਪਾਦਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਗਿਆਨੀ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਲੇਖ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਹੀ ਲਿਖਦੇ ਸਨ | ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉੱਤੇ ਰਹੇ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ | ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਯੁਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਸੀ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਮੁਹਿੰਮ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਦੇ ਸਨਾਤਨੀ ਧੜੇ ਨੂੰ ਹਲੂਣ ਦਿੱਤਾ | 'ਸਵਪਨ ਨਾਟਕ' ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਧੜੇ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖਾ ਵਿਅੰਗ ਕੀਤਾ |
ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ 1887 ਈ. ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਧੜੇ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਜਾਰੀ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਵਿਚੋਂ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ | ਇਸੇ ਵਰ੍ਹੇ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹੀ ਸਲੂਕ ਹੋਇਆ | ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਬਾਵਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ ਮਾਨਹਾਨੀ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਇਕ ਸਾਲ ਚੱਲਿਆ | ਅੰਤ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ | ਪਰ ਇਸ ਦੌਰਾਨ 'ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ' ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਲੀ ਸੰਕਟ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪਿਆ | ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਦੀ ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮੁੜ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ | ਛੇਕੇ ਜਾਣ, ਮੁਕੱਦਮੇ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਡਰ ਕਲਮ ਨਹੀਂ ਰੋਕੀ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ |
ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਵੀ ਸਨ | ਪਲੇਠੀ ਰਚਨਾ 'ਸ਼ੀਰੀਂ-ਫ਼ਰਹਾਦ' ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ਼ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਸੀ | ਰਵਾਇਤੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪੁਲ ਵਾਂਗ ਹੈ | ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇਣ ਉਹ ਵਾਰਤਕ-ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਕਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਧਾਨ ਲਈ ਲਿਖੀ ਗਈ | ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਦਰਜਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ | ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਛਪੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ |
ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਸੰਸਥਾਈ ਪੱਖੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ (ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਤੇ ਲਾਹੌਰ) ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ | ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ; 1892 ਈ. ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਲਜ ਖੁੱਲਿ੍ਹਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਡਮੁੱਲੀ ਸੀ | ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 25 ਵਰ੍ਹੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਮਨਮਤ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਨ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾਏ | ਇਹ ਕਾਰਜ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ |
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਬੀਤੇ | 1895 ਈ. ਵਿਚ ਸਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਭਦੌੜ ਅਤੇ 1896 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿੱਘਰਦੇ ਗਏ | ਸਾਥੀ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਤੁਰ ਗਏ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਿੜ ਵਿਚ ਡਟੇ ਰਹੇ | 6 ਸਤੰਬਰ 1901 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੇ ਨਿਡਰ ਆਵਾਜ਼ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ |
ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਪੰਜ ਸਬਕ
ਜਨਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਮਾਣੋ: ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮੁੱਲ ਉਸ ਦੀ ਜਾਤ ਜਾਂ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾਲ ਪਛਾਣੋ |
ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰੋ: ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਦਿਓ; ਨਿੱਜੀ ਹਮਲੇ ਸਮਝ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਂਦੇ |
ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਓ: ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਲਿਖੋ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚ ਲਿਆਓ |
ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਵਿਚ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖੋ: ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਮਿਹਨਤ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ |
ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੋੜੋ: ਲਿਖਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਮੰਚ ਬਣਾਓ ਜੋ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ |
ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ, ਨਿਡਰ ਕਲਮ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ |
-ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ
ਮੋਬਾਈਲ ਨੰ. +91-9876107837
