ਐਲ ਨੀਨੋ : ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ

ਐਲ ਨੀਨੋ (5l Niਲo) ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨੀ ਘਟਨਾ ਹੈ | ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰ©ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ, ਵਰਖਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਉਤੇ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ |
ਆਮ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਵਪਾਰਕ ਹਵਾਵਾਂ (Trade Winds) ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ  ਵੱਲ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰਮ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ  ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਸਾਗਰ ਵੱਲ ਧੱਕਦੀਆਂ ਹਨ | ਪਰ ਐਲ ਨੀਨੋ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਇਹ ਹਵਾਵਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ | ਇਸ ਕਾਰਨ ਮੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਨੀ ਦਬਾਅ, ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ |
ਐਲ ਨੀਨੋ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸੋਕਾ ਅਤੇ ਗਰਮ ਮੌਸਮ ਵੇਖਣ ਨੂੰ  ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਖੁਰਾਕ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੇ ਜੋਖ਼ਮ ਉਤੇ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ |
ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ?
ਐਲ ਨੀਨੋ ਸਿਰਫ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੜੀ ਹੈ | ਮੌਸਮ ਦੀ ਅਗਾਊਾ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੱਕ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮੌਸਮੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਇਸ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ  ਘਟਾਉਣ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਸਕਦਾ ਹੈ |
ਅੰਤ ਵਿਚ : ਐਲ ਨੀਨੋ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਲਈ ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੂੰ  ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੋੜ ਹੈ |
ਭਾਰਤ ਉਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਐਲ ਨੀਨੋ ਭਾਰਤੀ ਮੌਨਸੂਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ | ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਈ ਐਲ ਨੀਨੋ-ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੌਨਸੂਨੀ ਵਰਖਾ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ | ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਐਲ ਨੀਨੋ-ਸਾਲ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਘੱਟ ਮੀਂਹ ਹੀ ਪਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਨਸੂਨ ਨੂੰ  ਹੋਰ ਕਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨੀ ਕਾਰਕ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ |
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ
ਪੰਜਾਬ ਇਕ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੌਨਸੂਨ ਦੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਜੇ ਵਰਖਾ ਵਿਚ ਕਮੀ ਜਾਂ ਦੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਭੂ-ਜਲ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ  ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ |
ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਐਲ ਨੀਨੋ ਵਰਗੀਆਂ ਮੌਸਮੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ  ਸਮਝਣਾ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਫ਼ਸਲੀ ਭਿੰਨਤਾ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਆਧਾਰਿਤ ਖੇਤੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜੋਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ  ਘਟਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ |
-ਭੂਗੋਲ ਲੈਕਚਰਾਰ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਜਲੰਧਰ |