ਸਾਈਕਲ : ਰੂਪ ਬਦਲੇ ਪਰ ਸ਼ਾਨ ਸਲਾਮਤ ਰਹੀ

ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਈਕਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਕਦੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਸਾਈਕਲ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਾਦਗੀ, ਉਪਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ-ਅਨੁਕੂਲ ਸੁਭਾਅ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅੱਜ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਸਾਈਕਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਸਾਲ 1817 ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਬੈਰਨ ਕਾਰਲ ਵਾਨ ਡ੍ਰੇਸ ਨੇ ਲੱਕੜ ਦਾ ਇਕ ਪੈਡਲ ਰਹਿਤ ਸਾਈਕਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਡ੍ਰੇਸਾਈਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1860 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ਪੈਡਲ ਵਾਲੇ ਸਾਈਕਲਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1885 ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਜੌਨ ਕੇਮਪ ਸਟਾਰਲੇ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੇਫਟੀ ਸਾਈਕਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਚੇਨ ਡਰਾਈਵ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਾਈਕਲ ਨੇ ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਈਕਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਵਾਹਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਿਆ। ਇਸਨੇ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਸਤਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਆਵਾਜਾਈ ਸਾਧਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ, ਕਿਸਾਨ, ਡਾਕ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਸਿਹਤ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹੇ। ਸਾਈਕਲ ਨੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਆਸਾਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਧੀ।
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਈਕਲ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿਹਤ, ਫਿਟਨੈੱਸ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਵਧਦੇ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਜਾਮ, ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਬਾਲਣ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਈਕਲ ਇਕ ਵਿਹਾਰਕ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸਾਈਕਲ-ਅਨੁਕੂਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖਰੇ ਸਾਈਕਲ ਟਰੈਕ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸਾਈਕਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਸਮਾਰਟ ਸਿਟੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਹੇਠ ਸਾਈਕਲ ਟਰੈਕ ਅਤੇ ਸਾਈਕਲ ਸ਼ੇਅਰਿੰਗ ਯੋਜਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਯਤਨ ਅਜੇ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਤਾਵਰਨ-ਅਨੁਕੂਲ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪੈਡਲਿੰਗ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਰਗੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਈਕਲ ਇਕ ਸਧਾਰਨ ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੱਲ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਸ਼ੂਗਰ, ਮੋਟਾਪੇ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਵਰਗੀਆਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਈਕਲ ਲਈ ਵੀ ਲਾਇਸੈਂਸ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ
ਅੱਜ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਲਾਇਸੈਂਸ ਲੈਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ, ਲਾਹੌਰ, ਕੋਲਕਾਤਾ, ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਗਰ-ਪਾਲਿਕਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਵੀ ਸਾਈਕਲ ਲਾਇਸੈਂਸ ਜਾਰੀ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਲਾਇਸੈਂਸ ਧਾਤੂ ਦੀ ਇਕ ਛੋਟੀ ਨੰਬਰ ਪਲੇਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਸਨ। ਨਗਰ-ਪਾਲਿਕਾਵਾਂ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਸਾਈਕਲ ਚੋਰੀ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਧਦੇ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 70 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜਾਰੀ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਨੇਕਾਂ ਥਾਂਵਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੋਟਰ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਣ ਅਤੇ ਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਮੋਟਰ ਵਾਹਨ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਈਕਲ ਲਾਇਸੈਂਸ ਟੈਗ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਲੋੜ ਤੋਂ ਖੇਡ ਤੱਕ : ਸਾਈਕਲ ਪੋਲੋ ਦਾ ਰੋਮਾਂਚ
ਸਾਈਕਲ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਲੋੜ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸਨੇ ਖੇਡ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਈਕਲ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਦੌੜਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਸਾਈਕਲ ਪੋਲੋ ਇਸਦਾ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਡ ਵਿਚ ਖਿਡਾਰੀ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਮੈਲਟ ਫੜ ਕੇ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਗੋਲ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਗਤੀ, ਸੰਤੁਲਨ, ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਟੀਮ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਮੇਲ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਈਕਲ ਪੋਲੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਸਰਗਰਮ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਖੇਡ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਾਈਕਲ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸਧਾਰਨ ਚੀਜ਼ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਅਸਾਧਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਰਿਹਾ ਸਾਈਕਲ ਅੱਜ ਸਿਹਤ, ਖੇਡ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਈ-ਬਾਈਕ ਵਰਗੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਈਕਲ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਪਹੀਆਂ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਵਾਹਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਾਥੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।

-ਮੋਬਾਈਲ : 90412-95900.